Πώς να μιλήσουμε στα παιδιά για τις βασικές λειτουργίες του εγκεφάλου, ώστε να ενισχύσουμε τη συναισθηματική τους νοημοσύνη

Οι ενήλικες συχνά αγωνιούν να αποκτήσουν τα παιδιά διάφορες γνώσεις και δεξιότητες. Έτσι, τα προγράμματά τους γεμίζουν με μαθηματικά, ιστορία, γεωγραφία, ξένες γλώσσες, μουσική, γυμναστική, ζωγραφική, ρομποτική και άλλα πολλά. Τι γίνεται όμως με τα συναισθήματα των παιδιών;

Τα περισσότερα παιδιά δεν είναι σε θέση να ρυθμίσουν μόνα τους τα έντονα συναισθήματα που βιώνουν. Πολλές φορές μάλιστα δεν είναι καν σε θέση να αναγνωρίσουν τι ακριβώς νιώθουν. Όταν τα παιδιά δεν ξέρουν πώς να ρυθμίσουν τα συναισθήματά τους, καταφεύγουν σε άλλες συμπεριφορές για να ανακουφιστούν. Έτσι, σε κάποιες περιπτώσεις έχουν συναισθηματικά ξεσπάσματα ή άλλες συμπεριφορές, που μπορεί να φαίνονται αδικαιολόγητες αλλά δεν είναι.

Συχνά, η συμπεριφορά του παιδιού είναι ο τρόπος να δείξει όσα νιώθει και δεν γνωρίζει πώς να εκφράσει αλλιώς. Είναι λοιπόν δουλειά των ενηλίκων να ερμηνεύσουν τα συναισθήματα πίσω από τη συμπεριφορά των παιδιών και να τους μάθουν να τα διαχειρίζονται με πιο κατάλληλους τρόπους.

Τι εννοούμε όταν λέμε «συναισθηματική νοημοσύνη»;

Όταν αναφερόμαστε στη «συναισθηματική νοημοσύνη» των παιδιών, εννοούμε κατά κύριο λόγο την ικανότητά τους για αναγνώριση και ρύθμιση των διάφορων συναισθημάτων. Το να εξηγήσουμε στα παιδιά πώς λειτουργεί ο εγκέφαλός τους -η «πηγή» όλων αυτών των συναισθημάτων και των συμπεριφορών- αποτελεί ένα πολύτιμο «εργαλείο» συναισθηματικής ρύθμισης. Γιατί, για να «ελέγξουμε» τα συναισθήματά μας, χρειάζεται πρώτα να τα «κατανοήσουμε».

«Το σπίτι του εγκεφάλου μας»

Μια τέτοια συζήτηση, βέβαια, για να έχει τα επιθυμητά αποτελέσματα, θα πρέπει να γίνει στη «γλώσσα των παιδιών», δηλαδή μέσα από το παιχνίδι. Χρειάζεται να εξηγήσουμε στα παιδιά τις βασικές λειτουργίες του εγκεφάλου με έναν τρόπο που συνδυάζει το παιχνίδι και τη βιωματική μάθηση, ώστε να κατανοήσουν τις έννοιες σε βάθος. Μια εξαιρετική τέτοια ιδέα είναι η παρομοίωση του εγκεφάλου με ένα σπίτι -το «Σπίτι του Εγκεφάλου»- όπως προτείνει ο Dr. Dan Siegel και η Tina Payne Bryson στο βιβλίο τους «The Whole-Brain Child». Έτσι, ζητάμε από τα παιδιά να φανταστούν το λεγόμενο «Σπίτι του Εγκεφάλου», εξηγώντας τους ότι αυτό χωρίζεται σε δύο μέρη: στον «πάνω εγκέφαλο», όπου «κατοικεί» η σκέψη-λογική και στον «κάτω εγκέφαλο», όπου «κατοικούν» κυρίως τα συναισθήματά μας. Πρόκειται για μια απλοποιημένη εικόνα για παιδιά και όχι για ακριβή περιγραφή της ανατομίας του εγκεφάλου. Τους εξηγούμε ότι λειτουργούμε καλύτερα όταν τα δύο αυτά μέρη του εγκεφάλου μας συνεργάζονται. Με άλλα λόγια, όταν χρησιμοποιούμε τόσο τη λογική μας («πάνω εγκέφαλος») όσο και τα συναισθήματά μας («κάτω εγκέφαλος»), τότε είναι που νιώθουμε καλύτερα και παίρνουμε πιο σωστές αποφάσεις. Ωστόσο, όταν κατακλυζόμαστε από πολύ έντονα συναισθήματα, η συνεργασία του «πάνω εγκεφάλου» με τον «κάτω εγκέφαλο» μπορεί να μπλοκάρει. Σε αυτές τις περιπτώσεις επικρατεί η λειτουργία του «κάτω εγκεφάλου», γι’ αυτό και νιώθουμε τόσο έντονα τα συναισθήματά μας. Τότε χρειάζεται να βρούμε τρόπους να αποκαταστήσουμε τη συνεργασία των δύο περιοχών του εγκεφάλου μας, για να καταφέρουμε να ξαναβρούμε τη συναισθηματική μας ισορροπία. Είναι σημαντικό να εξηγήσουμε στα παιδιά ότι όλοι έχουμε τέτοιες στιγμές έντονης συναισθηματικής φόρτισης. Να καταλάβουν δηλαδή, ότι δεν υπάρχουν «μη αποδεκτά» συναισθήματα, παρά μόνο μη αποδεκτοί τρόποι έκφρασης των συναισθημάτων. Επιπλέον, είναι σημαντικό να γνωρίζουμε ότι στα παιδιά η περιοχή του εγκεφάλου τους που είναι υπεύθυνη για τη λογική σκέψη, δηλαδή ο προμετωπιαίος φλοιός, συνεχίζει να ωριμάζει μέχρι περίπου τα μέσα της τρίτης δεκαετίας της ζωής. Γι' αυτό δεν μπορούμε να περιμένουμε από ένα παιδί να ρυθμίζει τα συναισθήματά του όπως ένας ενήλικας.

Προτεινόμενες βιωματικές δραστηριότητες

Αφού τους εξηγήσουμε πώς λειτουργεί το «σπίτι του εγκεφάλου», μπορούμε να κάνουμε κάποιες βιωματικές δραστηριότητες, ώστε να μπορέσουν μέσα από το παιχνίδι και τη ζωγραφική να κατανοήσουν σε βάθος τις καινούριες έννοιες. Παρακάτω παρατίθενται ενδεικτικά κάποιες τέτοιες δραστηριότητες:

• Μπορούμε να τους ζητήσουμε να ζωγραφίσουν το δικό τους «σπίτι του εγκεφάλου», όταν τα δύο μέρη του εγκεφάλου τους συνεργάζονται και όταν είναι αποσυνδεδεμένα.
• Μπορούμε να τα ρωτήσουμε πώς νιώθουν το σώμα τους στη μία περίπτωση και πώς στην άλλη, ώστε να αρχίσουν να αναγνωρίζουν τα σωματικά συμπτώματα (π.χ. ταχυκαρδία, εφίδρωση κλπ.) που δείχνουν ότι έχουν κατακλυστεί από έντονα συναισθήματα που χρειάζεται να ρυθμίσουν.

Στη συνέχεια, μπορούμε να τους ζητήσουμε να βρουν τρόπους που θα τα βοηθήσουν να επανασυνδέσουν τις δύο περιοχές του εγκεφάλου τους, όπως για παράδειγμα να πάρουν βαθιές ανάσες, να συζητήσουν με κάποιο αγαπημένο πρόσωπο για αυτό που νιώθουν κ.λπ.

Εναλλακτικά, αν υπάρχει κάποιο κουκλόσπιτο με διαφορετικά επίπεδα, μπορούμε να το χρησιμοποιήσουμε για να αναπαραστήσουμε και να παίξουμε «το σπίτι του εγκεφάλου» εκεί.

Έτσι, τα παιδιά αποκτούν ένα λεξιλόγιο το οποίο τους δίνει πρόσβαση στα συναισθήματά τους, τα οποία σταδιακά μαθαίνουν να αναγνωρίζουν και να εκφράζουν. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα την ενίσχυση της ψυχικής τους ανθεκτικότητας. Επιπλέον, με αυτόν τον τρόπο δημιουργείται ένα κοινό λεξιλόγιο μεταξύ των παιδιών και των ενηλίκων, βάσει του οποίου μπορούν να μοιράζονται τη συναισθηματική τους εμπειρία και να συνδέονται. Ωστόσο, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι -όπως όλα τα καινούρια πράγματα που μαθαίνουν τα παιδιά- χρειάζεται χρόνος, εξάσκηση, καθώς και το σωστό παράδειγμα των ενηλίκων για να τα εμπεδώσουν.